تغذیه در آموزه‏های دینی

رهنمودهای اسلام در رابطه با تغذیه، تنها سلامت جسم را تضمین نمی ‏کند، بلکه تضمین کننده ی سلامت روح انسان‏ ها نیز می‏ باشد. از آن جایی که عقل و علم به همه ی رازهای آفرینش احاطه ندارد، ممکن است حکمت برخی از رهنمودهای اسلام برای دانش امروز مجهول باشد، ولی این به معنای بی ‏دلیل بودن آن رهنمودها نیست؛ چنان چه فلسفه ی تعدادی از احکام اسلام در گذشته ناشناخته بود و امروز، علم به راز آن ها پی برده است.
این مقاله به اختصار به برخی از رهنمودهای اسلام در رابطه با “غذاهای حلال و حرام” و اهمیت غذای حلال در جهان امروز می ‏پردازد.

غذای حلال

امام رضا علیه‏ السلام در روایتی می ‏فرمایند: “خداوند تبارک و تعالی هیچ خوردنی و نوشیدنی را حلال نکرده مگر آن که در آن منفعت و مصلحت بوده است و هیچ خوردنی و نوشیدنی را حرام نکرده مگر آن که در آن زیان و نابودی و فساد بوده است. پس هر چیز سودمند و نیروبخش جسم که باعث تقویت بدن می ‏باشد، حلال شده و هر چیزی که قوای جسمانی را از بین ببرد و یا موجب مرگ شود، حرام است.” (مستدرک الوسایل، جلد ۱۶، صفحه ۲۳۳)
نخستین و مهم ‏ترین رهنمود اسلام درباره ی مواد غذایی مصرفی این است که “حلال” باشند؛ بدین معنا که:
* مشروع باشد و در راه تهیه ی آن حقوق دیگران تضییع نشده باشد.
* پاک بوده و از آنچه پاک است تهیه شده باشد. به عبارت دیگر، از آنچه اسلام ممنوع کرده (مانند گوشت مردار یا گوشت حیوانات حرام گوشت) نباشد.
* برای مصرف ‏کننده زیان بار نباشد.
* در ظروف طلا و نقره صرف نشود یا سفره ‏ای که مشروبات الکلی در آن قرار دارد، نباشد.

غذای حرام

خداوند خوردن اجزای بدن بعضی حیوانات و خوردن برخی گیاهان را برای ما حرام کرده است. خوردن حیوانات مرده، ماهی ‏های بدون فلس و پرندگانی که چنگال دارند، جایز نیست.
همچنین خوردن بخش ‏هایی از بدن حیوانات حلال‏ گوشت، مانند: خون، نخاع، مثانه، طحال و کُره ی چشم حرام است.
در بین گیاهان نیز تمام میوه‏ ها، سبزی ‏ها، مغزها و دانه‏ ها و حبوبات حلال‏ هستند، به جز آن هایی که زیان ‏آور و سمی هستند.
همچنین خوردن آن چه متعلق به دیگران است، بدون رضایت آن ها، و نیز چیزی که خمس یا زکات آن پرداخت نشده است، و خوردن گوشت خوک و نوشیدن مشروبات الکلی نیز حرام است. در ادامه برخی از آیات قرآن در رابطه با “خوردن گوشت خوک و مشروبات الکلی” و بعضی مضرات مصرف آن ها بیان می ‏شود:
گوشت خوک:
خداوند در قرآن صریحا به “حرمت خوردن گوشت خوک” اشاره کرده است:
“خوردن گوشت مُردار، خون و گوشت خوک بر شما حرام است.” (سوره مائده آیه ۳)
* بیماری ‏هایی که از طریق انگل‏ هایی به نام “بالانتی دیوم” (Balantidium ) که در امعای خوک موجود است و “کرم کدوی خوک” که در عضلات و مغز خوک وجود دارد و “کرم تری شینوز” (Trichinose ) که در گوشت خوک است، به انسان منتقل می ‏شود، علی‏ رغم شیوع آن در تمام دنیا، خصوصاً آمریکا و اروپا، در کشورهای مسلمان به دلیل حرام بودن گوشت خوک بسیار نادر است.
* در ضمن به دلیل میزان بالای چربی و اسید اوریک موجود در گوشت خوک، ابتلا به بیماری‏ هایی مانند تصلب شرایین، نقرس و مسمومیت غذایی در مصرف ‏کنندگان این گوشت زیاد است.
* حتی اگر با اعمال فرآیند حرارتی یا برودتی بتوان میکروب ‏ها را از بین برد، اثر یا خاصیت طبیعی غذاها که به سردی و گرمی معروف شده است، از بین نمی‏ رود و با مصرف گوشت خوک که حیوانی کثیف، شهوت ران و پُرخور است، این خصوصیات به انسان منتقل شده و سبب زایل شدن مقام انسانیت از جهات مختلف می ‏شود و یکی از علت‏ های حرمت آن، همین موضوع می ‏باشد.
مشروبات الکلی:
در مورد حرمت نوشیدن مشروبات الکلی نیز آیات ۹۰ و ۹۱ سوره مائده و آیه  219 سوره بقره تصریح دارد.
* خداوند در سوره مائده شراب را پلید و نوشیدن آن را از اعمال شیطان ذکر کرده که نوشیدن آن، موجب ایجاد دشمنی و کینه بین افراد، فراموشی یاد خدا و نماز می‏ شود.
* مصرف مشروبات الکلی عوارض نامطلوب متعددی نیز بر بدن دارد. از جمله سبب آسیب‏ های مخاطی مری، کاهش حرکت معده و افزایش ترشح اسید معده، کاهش جذب آب و ویتامین‏ها و اسیدهای آمینه، بزرگ شدن کبد و جمع شدن چربی در بافت ‏های کبد و در نهایت تخریب کبد می‏ شود.
* همچنین موجب اختلال شخصیت، فراموشی‏ های موقت، هذیان و بدگمانی نسبت به اطرافیان، برخی اختلال ‏های روانی، ضعف عضلانی و اشکال در عضلات چشمی می ‏شود.

فراگیر شدن غذای حلال در جهان امروزی

در حال حاضر غذاهای حلال در بسیاری از کشورها شناخته شده است که ریشه ی اصلی آن در خاورمیانه و آسیا می ‏باشد. در اروپا( با پنجاه میلیون مسلمان)، آمریکا و استرالیا هم این روند دیده می ‏شود.
همچنین تولید غذای حلال در رستوران ‏های پیشرفته غیراسلامی نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ به‏ عنوان مثال در چندین فرودگاه شهر مسکو رستوران حلال دایر شده که حتی غیرمسلمانان هم به استفاده از آن تمایل دارند.
در حال حاضر کشور مالزی به عنوان شاخص‏‏ ترین کشور مسلمان در زمینه ی تجارت مواد غذایی حلال در جهان شناخته شده است. البته این دسته از تولیدات شامل کالاهایی می ‏شوند که در آن ها موادی که از نظر دین اسلام حرام هستند، استفاده نشده است(مثل گوشت خوک و الکل)؛ اما نکته دیگر این که تولید و ارائه ی آن هم باید طبق قوانین اسلامی باشد، (مثلا دام باید در کشتارگاه‏ها به صورت کاملا اسلامی ذبح گردد).
هم اکنون تقریبا ۷۰ درصد از مسلمانان جهان به دنبال استانداردهای حلال می‏ باشند و به احتمال زیاد این میزان در آینده افزایش می‏ یابد. نکته ی مهم این است که اقلام غذایی که به طور صحیح و پیشرو به عنوان حلال ارائه می ‏شوند، اطمینان مصرف‏ کننده را جلب خواهند کرد. در واقع نشان یا گواهی حلال، خود یک بیمه یا اطمینان بیشتر برای کالا خواهد بود.

اقدامات انجام شده در ایران

در کشور ما، کانون انجمن ‏های صنفی صنایع غذایی با همکاری مرکز تحقیقات و اطلاع ‏رسانی اتاق‏ اسلامی، اطلاع‏ رسانی به انجمن ‏های صنفی صنعت غذا و تمرکز بر موضوع تجارت مواد غذایی حلال را در دستور کار خود قرار داده است و ده‏ها واحد صنایع غذایی و خدماتی در نوبت ارزیابی و بازرسی جهت دریافت نشان و گواهی حلال می ‏باشند.
در این راستا اولین همایش غذای حلال در فروردین ماه سال ۱۳۸۷ در تهران برگزار شد که در پایان این نوشتار به برخی از مفاد قطعنامه آن اشاره می‏ شود:
* تشکیل شورای سیاستگذاری متشکل از کلیه سازمان ‏ها، انجمن‏ ها و ارگان ‏های ذیربط و مرتبط با امر غذای حلال.
* تدوین نظامنامه جامع غذای حلال که در برگیرنده کلیه امور مربوطه باشد.
* تشکیل انجمن تولید کنندگان غذای حلال.
* جمع‏ بندی و تدوین فتاوای فقها در مورد غذاهای حلال.
* تدوین قوانین و مقررات و ضوابط مربوط به اعطای نشان حلال.
* صدور نشان حلال به صورت منسجم و از طریق یک مرکز واحد.
مهندس مسعود خبازی – کارشناس صنایع غذاییدنیای تغذیه

*مطالب مرتبط:

تغذیه در آموزه های مذهبی اسلام
مستحبات و مکروهات غذا خوردن
تغذیه از نظر قرآن کریم
تغذیه در قرآن و حدیث(قسمت اول) و (قسمت دوم)
موضوع غذا خوردن در قرآن
تأثیر تغذیه بر اخلاق
طب غذا از منظر امام صادق (ع)
رهنمودهای اسلام درباره خوردن غذا

بخش تغذیه و سلامت تبیان
 

تغذیه در آموزه‏های دینی

تاثیر نماز بر تعادل ناقل های عصبی (۲)

در قسمت اول این مقاله درباره ی دستگاه عصبی انسان و نقش “ناقل های عصبی” در سلامت روحی و جسمی انسان مطالبی را گفتیم. همچنین بیان کردیم دانشمندان با بررسی و مطالعه ی ناقل های عصبی توانسته اند برای بسیاری از مشکلات روحی(مثل افسردگی)، داروهای شیمیایی پیشنهاد نمایند و این مطالعات همچنان ادامه دارد.
دین اسلام نیز نه تنها این اکتشاف بزرگ را تایید می کند، بلکه قرن ها قبل و در زمان تکمیل خود، یعنی ظهور اسلام از آن مسئله علمی اطلاع داده است.

مذمّت پُرخوری در احادیث و روایات(۱)

همانگونه که می دانید پُرخوری و چاقی احتمال ابتلا به بیماری های مزمن مانند بیماری های قلبی-عروقی، افزایش چربی های خون، فشار خون بالا، دیابت، ناراحتی مفاصل و … را افزایش می دهد. همچنین باعث می شود فرد از نظر ظاهری دارای هیکلی نامتناسب شود که هنگام حضور در جمع افراد ، از نظر روانی دچار اضطراب و ناراحتی گردد.

آیین اسلام نیز انسان را از پُرخوری نهی و اعتدال در خوردن غذا را توصیه کرده است. در این مطلب تعدادی از روایات و احادیث مربوط به پیامبر اسلام (ص) و امامان شیعه را برای شما آورده ایم که همگی بر کم خوری تاکید می کنند. البته منظور از کم خوری که در این روایات آمده است، لاغری نیست ، بلکه منظور مصرف غذا به قدر نیاز و احتیاج بدن( متعادل) است تا فرد دارای بدنی سالم و تندرست باشد. زیرا در حال حاضر بعضی افراد جوان به منظور داشتن هیکلی لاغر (به اصطلاح مانکنی) خیلی کمتر از حد نیازشان غذا می خورند که این کار باعث می شود دچار کمبود مواد مغذی شده و در آینده دچار مشکلات جسمی مانند پوکی استخوان ، کم خونی ، سردرد مزمن ، ضعف و سرگیجه و …. شوند.

باتوجه به احادیث و روایات پایین می توان گفت اگر هر فردی واقعاً به توصیه های بهداشتی و سلامتی قرآن و ائمه عمل می کرد، میزان بیماری ها ومشکلات جسمی و روحی خیلی کمتر از این بود.

رعایت اعتدال در خوردن غذا و کم خوری غیراز تاثیر بر سلامت جسمی افراد ، بر سلامت روحی آنها نیز موثر است. در اینجا تاثیرات جسمی کم خوری را با عنوان “فواید ظاهری کم خوری” و تاثیرات روحی و معنوی آن را با عنوان “فواید باطنی کم خوری” برای شما بیان می کنیم. امیدواریم با توصیه به این رهنمودهای گرانقدر، همواره از جسمی سالم و روحی پُرنشاط برخوردار باشید.

 امام علی (ع): زندگی را برای خوردن مخواه، بلکه خوردن را برای زندگی بخواه.

* پیامبر خدا (ص): اگر ساکنان خانه ای به مقدار کم غذا بخورند، خانه شان نورانی می گردد. (المعجم الأوسط،ج۵، ص۲۲۹، ح۵۱۶۵عن أبی هریرة، کنزالعمّال، ج۳، ص۳۹۱، ح۷۰۹۳)

* پیامبرخدا(ص): هرکس که خداوند را بسیار تسبیح گوید و به بزرگی یاد کند و در عوض به مقدار کم بخورد و بیاشامد و بخوابد، فرشتگان مشتاق او می شوند. (تنبیه الخواطر، ج۲، ص۱۱۶)

* امام علی (ع) – در حکمت های منسوب به ایشان ــ : زندگی را برای خوردن مخواه، بلکه خوردن را برای زندگی بخواه. (شرح نهج البلاغة، ج ۲۰، ص۳۳۳، ح۸۲۴)

* امام علی(ع) – در حکمت های منسوب به ایشان ــ : عاقل را بایسته است که به هنگام شیرینی غذا، تلخی دارو را نیز به یاد داشته باشد.(شرح نهج البلاغة،ج۲۰،ص۲۷۲،ح ۱۴۹)

فواید ظاهری کم خوری:

الف ــ سلامت تن

پیامبر خدا (ص): مادر همه داروها، کم خوری است. (المواعظ العددیّة، ص ۲۱۳)

امام علی (ع): کم خوری، مانع بسیاری از بیماری های جسم می شود. (غررالحکم، ۶۷۶۸ ،عیون الحکم و المواعظ ، ص ۳۷۰، ح ۶۲۴۸)

امام علی (ع): خوراک را کم کن تا بیماری ها را کم کنی. (غرر الحکم، ح۲۳۳۶)

امام علی (ع): هر کس خوراکش کم باشد، دردهایش نیز کم است. (غررالحکم،ح۸۴۰۹،عیون الحکم والمواعظ، ص۴۵۵،ح۸۲۲۰)

امام علی (ع): کم خوری، مایه گرامی داشتن بیشتر خویش است و سلامت را بیشتر استمرار می بخشد. (غررالحکم،ح ۶۸۱۹،عیون الحکم والمواعظ،ص ۳۷۰،ح ۶۲۴۰)

پیامبر خدا (ص): مادر همه داروها، کم خوری است.

امام علی (ع): هر کس در خوردن به کم بسنده کند، سلامتش بیشتر می شود و اندیشه اش به سامان می رسد. (غررالحکم ، ح۸۸۰۳، عیون الحکم و المواعظ ، ص ۴۳۷ ،ح۷۵۵۹)

امام علی (ع): سلامت تن، از کمی غذا و کمی آب است. (تحف العقول ، ص ۱۷۲، بشارة المصطفی،ص ۲۵ کلا هماعن کمیل بن زیاد، بحارالأنوار،ج۶۶، ص۴۲۵ ،ح۴۱)

امام رضا (ص): اگر مردم در خوردن به کم بسنده می داشتند، بدن هایشان سالم بود. (بحارالأنوار،ج۶۶، ص ۴۲۵ ،ح ۴۱)

امام رضا (ع) : بدن همانند زمین پاک و آماده برای زراعت است که اگر در آبادانی و آب دهی به آن مراقبت شود، به گونه ای که آب، نه بیشتر از نیاز به آن برسد تا آن را غرق کند و نه از اندازه کمتر باشد تا آن را به خشکی گرفتار سازد، آبادانی اش استمرار می یابد و خرّمی اش بیشتر می گردد و کشت آن برکت می یابد؛ امّا اگر از آن غفلت شود، به تباهی می گراید و علف هرز در آن می روید. بدن چنین حکایتی دارد و تدبیر آن در خوراک و نوشیدنی، چنین است.[پس،] سامان و سلامت می یابد و عافیت در آن، ریشه می گسترد. بنگر که چه چیز با تو و با معده ات سازگار است و تن تو با چه چیز نیرو می گیرد و چه خوردنی و نوشیدنی ای برای بدنت سالم تر است، همان را برای خویش مقرّر بدار و خوراک خود گیر. (بحار الأنوار،ج۶۲، ص۳۱۰)

امام علی (ع): هر کس در خوردن به کم بسنده کند، سلامتی اش بیشتر می شود و اندیشه اش به سامان می رسد.

ب ــ شادابی چهره

پیامبر خدا(ص): برادرم عیسی، از شهری گذر کرد که در آن، مرد و زنی به یکدیگر فریاد می کشیدند. پرسید:« شما را چه شده است؟».

مرد گفت:ای پیامبر خدا! این، زن من است و او را مشکلی نیست. زنی درستکاراست؛ امّا دوست دارم از او جدا شوم.

عیسی گفت:« به هر حال، به من بگوی که او را چه می شود؟»

مرد گفت: بی آن که کهنسال باشد، چهره اش بی طراوت است.

گفت: ای زن! آیا دوست داری دیگر بار، چهره ات پرطراوت شود؟».

زن گفت: آری.

به او گفت: « چون غذا می خوری، از سیر شدن حذر کن؛ زیرا اگر غذا بر سینه سنگینی کند و از اندازه افزون شود، طراوت چهره از میان می رود».

آن زن، چنان کرد و دیگر بار، چهره اش طراوت یافت. (بحارالأنوار،ج۱۴، ص۳۲۰،ح۲۶)

ج ــ طول عمر

لقمان(ع): اگر خوراک انسان اندک باشد، زیاد زنده می ماند. (المواعظ العددیّة، ۷۱)

فواید باطنی کم خوری را در مطلب بعدی به شما خواهیم گفت.

ادامه دارد…

مذمّت پُرخوری در احادیث و روایات(۱)